محمد بن عبدالله اسکافی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| زادگاه | سمرقند |
| محل زندگی | اسکاف، ناحیه‌ای از نهروان بین بغداد و واسط |
| تاریخ وفات | ۲۴۰ق. |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | جعفر بن حرب (متوفی ۲۳۶ق/ ۸۵۰م) متکلم نامی مکتب بغداد |
| گرایش کلامی | معتزلی، اعتقاد به افضلیت امام علی (ع) و پذیرش امامت مفضول |
| تألیفات | ابطال قول من قال بتعذیب الاطفال،اثبات خلق القرآن، نقض العثمانیه، المقامات، در فضایل علی(ع) |
| فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | دارای نفوذ در دستگاه معتصم عباسی |
| اجتماعی | کمک کردن جعفر بن محمد(درگذشت:۲۳۶ق) به وی برای ادامه تحصیل |
محمد بن عبدالله اسکافی، مشهور به ابوجعفر اسکافی (درگذشته ۲۴۰ق/۸۵۴م)، متکلم معتزلی و از اندیشمندان مکتب بغداد بود. او به برتری امام علی(ع) بر دیگر صحابه اعتقاد داشت و از نظریه امامت مفضول با وجود افضل دفاع می‌کرد. مهم‌ترین اثر او در این زمینه، نقض العثمانیه، در نقد دیدگاه‌های جاحظ درباره خلافت و صحابه است.
زندگی‌نامه
اسکافی از متکلمان معتزله مکتب بغداد بود که به برتری امام علی(ع) و امامت مفضول اعتقاد داشت. نیاکان او اهل سمرقند بودند.[۱] احتمال داده شده است که اقامت او در منطقه اسکاف، از نواحی میان بغداد و واسط، سبب شهرتش به این نام شده است. [۲] اسکافی از جوانی به دانش کلام علاقه‌مند شد، اما مشکلات اقتصادی خانواده او را ناگزیر به ترک تحصیل و اشتغال به خیاطی کرد. جعفر بن حرب (درگذشته ۲۳۶ق/۸۵۰م)، متکلم معتزلی، با حمایت مالی از خانواده او، زمینه ادامه تحصیلش را فراهم آورد.[۳]
شهرت و اعتبار
اسکافی در دوره خلافت معتصم عباسی (۲۱۸–۲۲۷ق) به دربار راه یافت. معتصم برای دانش او احترام قائل بود و به سخنانش توجه می‌کرد.[۴] همچنین فرزندش ابوالقاسم به ریاست یکی از دیوان‌های حکومتی منصوب شد.[۵]
آثار
از اسکافی آثار متعددی گزارش شده است. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
- ابطال قول من قال بتعذیب الاطفال
- اثبات خلق القرآن
- الاشربة
- البدل
- بیان المشکل علی برغوث
- التمویه نقض کتاب الحفص
- جمل قول اهل الحق
- الرد علی المشبهة
- الرد علی من انکر خلق القرآن
- الشرح لاقاویل المجبرة
- العطب
- کتاب علی حسین، در استطاعت
- کتاب علی النظام، درباره اینکه یک فعل از دو طبیعت مختلف صادر می‌شود
- کتاب علی هشام
- فضائل علی (ع)
- القاضی بین المختلفة
- اللطیف
- نقض العثمانیه
- المقامات، در فضایل علی(ع) [۶]
انتساب کتاب المعیار و موازنه
درباره انتساب کتاب المعیار و الموازنه اختلاف‌نظر وجود دارد. ابنندیم این کتاب را به ابوالقاسم، فرزند اسکافی، نسبت داده است؛[۷] اما محمدباقر محمودی در سال ۱۴۰۲ق/۱۹۸۱م نسخه‌ای از آن را به نام ابوجعفر اسکافی منتشر کرد.
اندیشه و مواضع کلامی
اسکافی سه رساله درباره امامت نوشته بود.[۸] او، همسو با غالب معتزلیان بغداد، به نظریه امامت مفضول با وجود افضل اعتقاد داشت؛ یعنی امامت فردی را جایز می‌دانست که در میان امت، شخصی برتر از او وجود داشته باشد.[۹] در مقابل، جاحظ و غالب معتزلیان بصره، امامت را شایسته فرد افضل می‌دانستند.[۱۰]
از نظر اسکافی، امام علی(ع) پس از پیامبر(ص) برترین فرد امت بود و ابوبکر در مرتبه بعد قرار داشت؛ اما قریشیان به دلایل سیاسی و اجتماعی با ابوبکر بیعت کردند.[۱۱] او ولایت عثمان پذیرفته بود با این حال عایشه، طلحه و زبیر را در جنگ با امام علی(ع) خطاکار می‌دانست و معتقد بود آنان از گناه خود توبه کردند.[۱۲]
مهم‌ترین منبع برای شناخت دیدگاه اسکافی درباره امامت، رساله نقض العثمانیه است؛ اثری در رد کتاب العثمانیه جاحظ.[۱۳] اسکافی در این رساله، استدلال‌های جاحظ درباره برتری ابوبکر را نقد می‌کند، بی‌آنکه فضایل و پیشینه دیگر صحابه را انکار کند.[۱۴] او معتقد بود شرایط سیاسی و اجتماعی، زمینه گسترش دیدگاه‌های عثمانیه را فراهم کرده بود؛ درحالی‌که امام علی(ع)، خاندان و پیروانش با محدودیت و تبلیغات منفی مواجه بودند.[۱۵]
اسکافی همچنین استدلال جاحظ درباره پیشگامی ابوبکر در اسلام را رد می‌کند و امام علی(ع) را نخستین مسلمان می‌داند.[۱۶] او برای اثبات فضایل و برتری امام، به آیات قرآن، روایات و اشعار استناد می‌کند[۱۷] و تناقض‌های موجود در استدلال‌های جاحظ را نشان می‌دهد.[۱۸]
پانویس
- ↑ ابن ندیم، ص۲۱۳.
- ↑ یاقوت، ج۱، ص۲۵۲؛ سمعانی، ج۱، ص۲۳۴.
- ↑ ابنندیم، ص۲۱۳.
- ↑ ابن مرتضی، طبقات...، ص ۷۸-۷۹.
- ↑ ابن مرتضی، طبقات...، ص ۷۸-۷۹.
- ↑ ابن ندیم، ص ۲۱۳؛ قاضی عبدالجبار، همان، ص ۱۹۵؛ ابن ابی‌الحدید، ج۴، ص۷۳، ج۷، ص۳۵-۳۶.
- ↑ ابن ندیم، ص۲۱۳.
- ↑ نک: شم ۱۵، ۲۰
- ↑ اسکافی، جم؛ مسائل، ۵۶.
- ↑ اسکافی، جم؛ جاحظ، ص۱؛ مسائل...، ص۵۰-۵۲؛ ملطی، ص۳۹.
- ↑ اسکافی، جم؛ مسائل، ۵۶.
- ↑ خیاط، ص۹۸.
- ↑ مسائل، ص۱۶.
- ↑ اسکافی، ص۵۳.
- ↑ اسکافی، ص۱۳.
- ↑ اسکافی، ص ۱۶-۲۱.
- ↑ اسکافی ص۱۷-۲۱.
- ↑ اسکافی، ص ۳۹.
منابع
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۹ق/۱۹۵۹م.
- ابن ابی یعلی، محمد، طبقات الحنابلة، به کوشش محمد حامد فقی، قاهره، ۱۳۷۱ق/۱۹۵۲م.
- ابن حزم، علی، الفصل، به کوشش محمد ابراهیم نصر و عبدالرحمان عمیره، ریاض، ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
- ابن مرتضی، احمد، طبقات المعتزلة، به کوشش زوزانا دیوالد ویلتسر، بیروت، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
- ابن مرتضی، احمد، المنیة و الامل، به کوشش محمدجواد مشکور، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م.
- ابن ندیم، الفهرست.
- اسفراینی، شاهفور، التبصیر فی الدین، به کوشش محمد زاهد کوثری، قاهره، ۱۳۵۹ق/۱۹۴۰م؛
- اسکافی، محمد، «نقض العثمانیة» ، ضمن رسائل (نک: هم ، جاحظ).
- اشعری، علی،اللمع، به کوشش حموده غرابه، قاهره، ۱۹۵۵م.
- اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، به کوشش هلموت ریتر، بیروت، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.
- بغدادی، عبدالقاهر، اصول الدین، استانبول، ۱۳۴۶ق/ ۱۹۲۸م.
- بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح.
- بغدادی، عبدالقاهر، الملل و النحل، به کوشش البیر نصری نادر، بیروت، ۱۹۷۰م.
- جاحظ، عمرو، «العثمانیة» ، ضمن رسائل، به کوشش حسن سندوبی، قاهره، ۱۳۵۲ق/۱۹۳۳م.
- جدعان، فهمی، المحنة، عمان، ۱۹۸۹م.
- خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
- خیاط، عبدالرحیم، الانتصار، به کوشش ه. س. نیبرگ، قاهره، ۱۳۴۴ق/۱۹۲۵م.
- سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد دکن، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۲م.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- غریفی، علی عدنانی، مقدمه بر بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة ابن طاووس، قم، مؤسسة آل البیت.
- فان اس، یوزف، «معرفة الله مسأله‌ای دینی در تفکر معتزله» ، ترجمة ایرج خلیفه سلطانی، سیر عرفان و فلسفه در جهان اسلام، تهران، ۱۳۶۷ش.
- قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، به کوشش عبدالکریم عثمان، قاهره، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۵م.
- قاضی عبدالجبار، «فضل الاعتزال» ، فضل الاعتزال و طبقات المعتزله، به کوشش فؤاد سید، تونس/الجزایر، ۱۳۹۳ق/۱۹۷۴م.
- مسائل الامامة، منسوب به ناشی´ اکبر، به کوشش یوزف فان اس، بیروت، ۱۹۷۱م.
- ملطی، محمد، التنبیه و الرد، به کوشش محمدزاهد کوثری، قاهره، ۱۳۶۸ق/ ۱۹۴۹م.
- نادر، البیر نصری، اهم الفرق الاسلامیة، بیروت، المطبعة الکاتولیکیه.
- نسفی، میمون، تبصرة الادلة، به‌کوشش کلود سلامه، دمشق، ۱۹۹۰م.
- ولفسن، هری اوسترین، فلسفة علم کلام، ترجمة احمد آرام، تهران، ۱۳۶۸ش.
- یاقوت، بلدان.
پیوند به بیرون
منبع مقاله: دائره المعارف بزرگ اسلامی با تلخیص